Oddychanie ustami - przyczyny, konsekwencje i jak to naprawić?

Jest jedna bardzo ważna rzecz, o której wielu rodziców nie myśli, obserwując rozwój swojego dziecka. Zwracamy uwagę na to, kiedy maluch zacznie siadać, chodzić i mówić, ale rzadziej zadajemy sobie znacznie prostsze pytanie:

Jak moje dziecko oddycha?

Prawidłowym sposobem oddychania w spoczynku (czyli wtedy kiedy dziecko nie mówi, nie je i nie płacze) jest oddychanie przez nos. Jeśli dziecko podczas snu albo spokojnej zabawy regularnie siedzi z otwartą buzią, warto się temu przyjrzeć.

Dlaczego powinniśmy oddychać przez nos?

Nos nie jest jedynie ozdobnym elementem pośrodku twarzy. To całkiem zaawansowany system przygotowywania powietrza, zanim trafi ono dalej do dróg oddechowych. Błona śluzowa nosa i znajdujące się w niej rzęski pomagają zatrzymywać część pyłów, zanieczyszczeń i drobnoustrojów. Nos dodatkowo ogrzewa oraz nawilża wdychane powietrze.

Dlaczego sposób oddychania jest ważny dla rozwoju?

Oddychanie, pozycja spoczynkowa języka, ułożenie warg oraz rozwój szczęki i żuchwy są ze sobą powiązane. Jeżeli dziecko przez długi czas nie może swobodnie oddychać nosem, może utrzymywać otwarte usta, obniżać pozycję języka (w spoczynku powinien znajdować się na podniebieniu) i zmieniać ustawienie głowy.

Badania wskazują, że przewlekła niedrożność nosa i oddychanie ustami mogą współwystępować z takimi zmianami jak wąskie podniebienie, zwiększona wysokość dolnej części twarzy, zgryz otwarty czy zwiększone wychylenie górnych zębów. Nie oznacza to jednak, że oddychanie ustami jest jedyną, najważniejszą przyczyną takich nieprawidłowości. Na rozwój twarzoczaszki wpływa wiele czynników, a oddychanie to tylko jeden z wielu elementów.

Przyjrzyj się dziecku podczas snu

Zwróć uwagę, czy podczas snu maluch:

• ma przez większość czasu otwarte usta,
• chrapie albo głośno oddycha,
• miewa bezdechy.

Głośne oddychanie, chrapanie, oddychanie ustami i przerwy w oddychaniu mogą być objawami niedrożności górnych dróg oddechowych lub zaburzeń oddychania podczas snu. U dzieci częstą przyczyną są powiększone migdałki podniebienne lub trzeci migdałek.

Jeżeli nie pamiętasz, od kiedy dziecko zaczęło spać z otwartą buzią, zajrzyj do zdjęć w telefonie. Rodzice mają zwykle więcej fotografii śpiącego niemowlęcia niż własnych zdjęć z ostatnich pięciu lat. Być może uda Ci się zauważyć, kiedy pojawiła się zmiana.

Jakie są najczęstsze przyczyny oddychania ustami?

Przyczyn może być wiele. Najczęstsze z nich to:

• katar lub obrzęk błony śluzowej nosa,
• alergia,
• powiększony trzeci migdałek lub migdałki podniebienne,
• nieprawidłowości anatomiczne nosa i dróg oddechowych,
• obniżone napięcie mięśniowe,
• Skrócone wędzidełko języka lub wargi górnej,
• nieprawidłowa pozycja spoczynkowa języka i warg,
• nawykowe oddychanie po dłuższej infekcji.

Co zrobić, gdy dziecko oddycha ustami?

Przede wszystkim nie próbuj na siłę domykać mu ust. Nie zaklejaj warg na noc i nie przytrzymuj żuchwy, dopóki nie masz pewności, że nos oraz górne drogi oddechowe są całkowicie drożne. Otwarte usta są często objawem problemu, a nie samym problemem. Zamknięcie buzi bez znalezienia przyczyny można porównać do wyłączenia alarmu bez sprawdzenia, dlaczego się uruchomił.

Pierwszym krokiem powinna być konsultacja z laryngologiem dziecięcym. Lekarz powinien ocenić drożność nosa. Z wynikami badania należy udać się do logopedy. W zależności od wyniku badania dziecko może również potrzebować konsultacji fizjoterapeuty, alergologa czy ortodonty.

A co podczas kataru?

Podczas infekcji dziecko może przejściowo oddychać ustami, ponieważ jego nos jest zatkany. W takim przypadku najważniejsze jest postępowanie odpowiednie do wieku dziecka i zaleceń lekarza: dbanie o nawodnienie oraz regularne oczyszczanie nosa. Jeśli katar minął, a buzia nadal pozostaje otwarta, warto poszukać przyczyny zamiast uznawać, że „dziecko po prostu tak ma”.

Jakie mogą być konsekwencje przewlekłego oddychania ustami?

Otwarte usta nie są wyłącznie problemem estetycznym. Jeżeli dziecko przez długi czas oddycha w ten sposób, mogą zmieniać się warunki pracy języka, warg, policzków i żuchwy. Konsekwencje zależą jednak od przyczyny problemu, czasu jego trwania oraz indywidualnych cech dziecka. Nie u każdego malucha wystąpią wszystkie opisane poniżej trudności.

1. Nieprawidłowy rozwój twarzoczaszki i zaburzenia zgryzu

Przewlekła niedrożność nosa i oddychanie ustami mogą wpływać na kierunek wzrostu szczęki i żuchwy. U części dzieci obserwuje się między innymi:

• wydłużenie dolnej części twarzy,
• cofnięcie żuchwy,
• zwężenie szczęki,
• wysokie i wąskie podniebienie,
• zmianę kształtu łuku zębowego z szerokiego „U” na węższe „V”,
• stłoczenie i nieprawidłowe ustawienie zębów.
  

W literaturze można spotkać określenie „twarz adenoidalna”. Opisuje ono zespół cech, które mogą pojawiać się u dzieci z długotrwałym oddychaniem przez usta. Należą do nich między innymi pociągła, wąska twarz, cofnięta żuchwa, słabiej zaznaczone kości policzkowe, głowa wysunięta do przodu, podkrążone oczy czy stale rozchylone usta.

2. Nieprawidłowa pozycja spoczynkowa języka

W prawidłowej pozycji spoczynkowej język jest uniesiony i dotyka podniebienia. Nieprawidłowa pozycja języka nie zapewnia szczęce prawidłowego, równomiernego nacisku od wewnątrz. Może więc współuczestniczyć w zwężaniu łuku zębowego oraz powstawaniu wad zgryzu.

3. Osłabiona praca mięśni twarzy

U dziecka mogą pojawić się obniżone napięcie lub mniejsza sprawność mięśni języka, warg i policzków. Wargi mogą mieć trudność z utrzymaniem domknięcia, a język zamiast odpoczywać przy podniebieniu pozostaje na dnie jamy ustnej.

4. Nieprawidłowe żucie i połykanie

Język ma bardzo ważne zadanie podczas jedzenia. Pomaga przesuwać pokarm, zebrać go, uformować kęs i przygotować do połknięcia. Jeżeli język pozostaje nisko i nie pracuje prawidłowo, dziecko może mieć trudność z:

• przesuwaniem jedzenia w jamie ustnej,
• formowaniem kęsa,
• prawidłowym żuciem,
• unoszeniem języka podczas połykania,
• utrzymaniem pokarmu i śliny w buzi.

5. Wady wymowy

Długotrwale obniżona pozycja języka, nieprawidłowe połykanie oraz słabsze domknięcie warg mogą utrudniać prawidłową realizację niektórych głosek. Mowa dziecka może być mniej wyraźna, a podczas mówienia może pojawiać się seplenienie, nadmierne gromadzenie lub wyciekanie śliny.

6. Wysuszanie błony śluzowej jamy ustnej

Podczas oddychania ustami przez jamę ustną stale przepływa powietrze. Może to prowadzić do wysychania warg i błon śluzowych oraz zmniejszać ochronne działanie śliny. Suchość jamy ustnej może sprzyjać nieprzyjemnemu zapachowi z ust, podrażnieniom, próchnicy i chorobom dziąseł.

7. Częstsze infekcje i słabsza ochrona dróg oddechowych

Nos oczyszcza, ogrzewa i nawilża powietrze. Podczas oddychania ustami część tej naturalnej ochrony zostaje pominięta. Oddychanie ustami sprzyja częstszym infekcjom.

8. Gorszy sen, zmęczenie i problemy z koncentracją

Jeżeli oddychanie ustami wynika z niedrożności dróg oddechowych, dziecko może chrapać, wybudzać się i spać niespokojnie. Niedotlenienie sprzyja zmęczeniu,  trudnościom z koncentracją i zapamiętywaniem, gorszą nauką lub drażliwością.

9. Problemy z zachowaniem

Niewyspane dziecko może być rozdrażnione, impulsywne, płaczliwe lub nadmiernie aktywne. Oddychanie ustami bezpośrednio wpływa na układ nerwowy wywołując problemy z zachowaniem. Dziecko może mieć większą trudność z regulowaniem emocji i wykonywaniem poleceń. Główną przyczyną jest nocne niedotlenienie organizmu oraz zaburzenia snu, przez co mózg nie regeneruje się prawidłowo

10. Nieprawidłowa postawa ciała

Dziecko, które ma trudność z oddychaniem, może wysuwać głowę do przodu lub zmieniać jej ułożenie, aby ułatwić sobie przepływ powietrza. Zmiana ustawienia głowy może wpływać również na pozycję żuchwy, języka, szyi i obręczy barkowej.

Leczymy przyczynę, nie samą otwartą buzię

Sposób postępowania zależy od tego, dlaczego dziecko oddycha ustami. Czasami potrzebne jest leczenie laryngologiczne lub alergologiczne. W innych przypadkach pomocna może być terapia logopedyczna lub fizjoterapia. Nie każde dziecko potrzebuje jednak plastrowania, elektrostymulacji czy zabiegu podcięcia wędzidełka. Takie metody powinny być dobierane indywidualnie po dokładnym badaniu i rozpoznaniu przyczyny.

Najważniejsza zasada brzmi więc: nie zmuszamy dziecka do zamknięcia ust, zanim nie sprawdzimy, dlaczego je otwiera.

Obserwuj dziecko podczas zabawy i snu. Jeżeli regularnie oddycha ustami, chrapie albo śpi niespokojnie, nie czekaj, aż „samo z tego wyrośnie”. Wczesne znalezienie przyczyny może zapobiec utrwaleniu nieprawidłowego sposobu oddychania i ułatwić dalszy rozwój.